جستجو
تاريخ انتشار : 1396/09/23 - 11:49
مهندس داود پناهی کارشناس منابع طیبعی : تنها راه نجات کشور از بحران آب ، نجات منابع طبیعی است
اگر اراضی ملی تخریب شده با یک عزم ملی جدی به شکل واقعی و عملی خلع ید و به طبیعت برگشت داده شود سالانه حدود 2 میلیارد متر مکعب آب در حوضه دریاچه ارومیه صرفه جویی میگردد.که اگر آب های زیرزمینی حوضه آبریز دریاچه ارومیه احیا نشود دریاچه ارومیه هم احیا نخواهد شد که هیچ بلکه با پیشروی آب های شور زیر دریاچه به طرف دشت های آب شیرین ، آب های زیرزمینی منطقه ...

ریاست محترم جمهوری در دفاعیه اعضای کابینه در مجلس شورای اسلامی از دو مشکل اساسی کشور" بیکاری و بحران آب" نام بردند.

اینجانب با حدود 28 سال سابقه خدمتگزاری مردم و دولت که چند سال اخیر مسئولیت اداره منابع طبیعی شهرستان نقده را به عهده داشتم میخواهم تجربیات و آموخته های خود را در اختیار مسئولین ذیربطبگذارم.

مشکل بیکاری و بحران آب علت نیستند بلکه معلول هستند.عوامل و فاکتورهایی که باعث شده بحران آب و بحران بیکاری بوجود آید زیاد است.

اما یکی از عوامل بسیار مهم این است که مدیران میانی و پایه، اطلاعات و آمار درست و دقیق به مدیران بالا گزارش نمیکنند.این نقطه آغاز انحراف تصمیم گیران است.

عامل دیگر اصول را رعایت نمیکنند یک کار انجام میدهند در عوض چند کار دیگر را خراب میکنند

برای روشن شدن مطلب مصادیق را بیان میکنم:

منابع آب تجدید پذیر کل ایران به 130 میلیارد متر مکعب بالغ میگردد.مطالعات و بررسی ها نشان میدهد که در سال 1386 از کل منابع آب تجدید شونده کشور حدود 5/89 میلیون متر مکعب جهت مصارف کشاورزی،صنعت،معدن و خانگی برداشت میشده است که حدود 83 میلیون متر مکعب آن (93 درصد) به بخش کشاورزی ، 5/5 میلیون متر مکعب (6درصد) به بخش خانگی و مابقی به بخش صنعت و نیاز های متفرقه دیگر اختصاص میداشته است.

بر اساس شاخص فالکن مارک (سازمان ملل) ایران نیز اکنون در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد.بنابر شاخص های ذکر شده کشور ایران برای حفظ وضع موجود خود تا سال 2025 باید بتواند 112 درصد به منابع آب قابل استحصال خود بیافزاید که این مقدار با توجه به امکانات و منابع آب موجود غیر ممکن به نظر میرسد. (1)

در سال 1365 (زمان دانشجویی اینجانب) مساحت مراتع کل کشور 90 میلیون هکتار بوده است اکنون بر اساس آمار ارائه شده در سایت سازمان جنگل ها و مراتع و آبخیزداری کشور کمتر از 85 میلیون هکتار است یعنی در طی 30 سال ، بیش از 5 میلیون هکتار از سطح مراتع کاهش یافته است.به عبارت دیگر بیش از 5 میلیون هکتار به سطح اراضی کشاورزی کشور افزوده شده است.این آمار مربوط به تخریب و کاهش مراتع میباشد.

اگر از 5 میلیون هکتار مراتع تخریبی نصف آن در اراضی آبی باشند یعنی 5/2 میلیون هکتار مازاد بر اراضی کشاورزی از آب های زیرزمینی بهره برداری میکنند.بر اساس آمار ها هر هکتار محصول آبی (با لحاظ کردن تبخیر و هدر رفتن آب در کانال ها و مصرف واقعی) 10000 متر مکعب آب مصرف میکند.بنابراین 5/2 میلیون هکتار مراتع تغییر کاربری داده شده حدود 25 میلیارد متر مکعب سالانه آب مصرف میکنند در صورتی که این مراتع در تولید و استحصال آب نقش داشتند.

در حوضه آبریز دریاچه ارومیه بر اساس گزارش ستاد احیای دریاچه ارومیه حدود 500 هزار هکتار اراضی آبی وجود دارد که نسبت به دهه 1350 ، 200 هزار هکتار افزایش پیدا کرده است. (2

بر اساس بعضی از گزارشات مقدار اراضی آبی حوزه بیش از 650 هزار هکتار است که باید بررسی دقیق صورت گیرد در این صورت میزان افزایش اراضی آبی بیش از 300 هزار هکتار خواهد بود.سوال اینجاست که این حدود 300 هزار هکتار افزایش اراضی آبی از کجا آمده است همانطوریکه اشاره شد قسمت اعظم این اراضی ، منابع طبیعی تخریب شده است که اکنون مورد بهره برداری کشاورزان قرار میگیرد.

اگر برای هر هکتار زمین آبی 10000 متر مکعب آب در نظر بگیریم در حوضه آبریزدریاچه ارومیه سالانه 3 میلیارد متر مکعب آب توسط اراضی تخریب شده منابع طبیعی مصرف میشود.

میزان حجم آب تراز اکولرژیک دریاچه ارومیه 5/14 میلیارد متر مکعب  است اگر با احتیاط میزان اراضی آبی افزایش یافته ناشی از تخریب منابع طبیعی را 200 هزار هکتار در نظر بگیریم سالانه 2 میلیارد متر مکعب آب از طریق این اراضی مصرف میگردد.

برای پروژه سد کانی سیب و احداث تونل آبرسانی از رودخانه زاب به دریاچه ارومیه هزاران میلیارد تومان هزینه میشود در صورتی که میزان آب انتقالی سالانه 500 هزار متر مکعب خواهد بود.

اگر اراضی ملی تخریب شده با یک عزم ملی جدی به شکل واقعی و عملی خلع ید و به طبیعت برگشت داده شود سالانه حدود 2 میلیارد متر مکعب آب در حوضه دریاچه ارومیه صرفه جویی میگردد.

ممکن است گفته شود بازپس گیری این همه زمین (زراعی شده) از مردم امکان پذیر نیست.به عرض میرساند از هر روستا تعداد اندکی از اهالی اقدام به تخریب مرتع کرده اند بقیه اهالی ناراضی از این هستند که چرا جلو تخریب مراتع گرفته نمیشود خصوصا دامداران نیز از تخریب مراتع بسیار ناراضی هستند.

بنده براساس تجربه و مشاهدات عینی عرض میکنم که با توجه به این که اراضی ملی تخریب شده بدون تبعیض از تخریب کنندگان پس گرفته می شود هیچگونه اعتراضی صورت نمیگیرد.

طرح دیگری که پیشنهاد میشود برای مبارزه با بحران آّب عملیاتی شود این است که اراضی دیمی زیادی هستند که مالکان آنها از طریق لوله کشی و انتقال آب از چاه اراضی پایین دست، آنها را به اراضی آبی تبدیل کرده اند.مقدار زیادی از آب های زیرزمینی بدین طریق مصرف میشود که باید جلو آنها گرفته شود.

.در حوضه آبریز دریاچه ارومیه 15 حوضه آبخیز وجود دارد که 9 حوضه در استان آذربایجان غربی قراردارد.برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی باعث خشک شدن بسیاری از چشمه ها شده و تعداد زیادی هم با کاهش دبی آب مواجه هستند.

در حوضه آبخیز گادار چای شهرستان نقده ، سد مخزنی حسنلو ساخته شده است.از آب این سد 5800 هکتار از زمین های بالا دست این سد( با صرف هزینه های هنگفت)با پمپاژ و لوله کشی بصورت بارانی آبیاری میشود یعنی اراضی دیمی به آبی تبدیل گردیده اند و متاسفانه کشاورزان در این زمین ها محصولاتی از قبیل چغندرقند ، ذرت و یونجه کشت میکنند که آب بسیار زیادی مصرف میشود.

طرح دیگر این است که این اراضی صرفا به محصولاتی مانند غلات و کلزا اختصاص یابد و از کشت محصولات دیگر جلوگیری گردد.بدین طریق میتوان از آب سد حسنلو برای آبیاری 6300 هکتار از اراضی آبی پایین دست سد استفاده کرد.بدین ترتیب 6300 هکتار از اراضی آبی و باغات از آب های زیرزمینی استفاده نخواهند کرد.

لازم به یاد آوری است که اگر آب های زیرزمینی حوضه آبریز دریاچه ارومیه احیا نشود دریاچه ارومیه هم احیا نخواهد شد که هیچ بلکه با پیشروی آب های شور زیر دریاچه به طرف دشت های آب شیرین ، آب های زیرزمینی منطقه شور و جبران ناپذیر خواهد شد.

مسئله دیگر این است که مسئولین منطقه ای تصمیمات ضد و نقیض میگیرند، از یک طرف برای مبارزه با بحران آب چاه های آب به اصطلاح غیر مجاز را پر میکنند از طرف دیگر با اجرای بعضی طرح های به اصطلاح اشتغالزا به تعدادی افراد سود جو تحت عناوین کشت گیاهان دارویی و شرکت های دانش بنیان که قصد تخریب وتغییر کاربری مراتع را دارند به آنها کمک میکنند.

این افراد به بنده مراجعه کردند تعدادی از آنها تمکن مالی خیلی خوبی دارند و میلیارد ها تومان تسهیلات بانکی مصوب دارند (بنابر اظهار خودشان) میتوانند زمین زراعی خوب خریداری و یا اجاره نمایند و تعدادی هم قصد تغییر کاربری و فروش اراضی ملی را دارند.

از طرف دیگر کارخانه های تولید دارو میتوانند با کشاورزان محلی قرارداد ببندند و کشاورزان محصولات اولیه کارخانه ها را تولید نمایند.

لذا از یک طرف منابع طبیعی را تخریب  و از طرف دیگر با بحران آّب مبارزه میکنیم.

مسئله دیگر کشت دوم محصولات زراعی است ، میزان مصرف آب در کشت اول خیلی بیشتر از استاندارد جهانی است حال بعد از برداشت محصولی مثل گندم و جو ، دوباره محصول پرمصرفی مثل ذرت کشت شود هیچ توجیهی  ندارد متاسفانه جلوگیری هم نمی شود

اینکه گفته میشود از چاههای غیر مجاز بهره برداری بی رویه میشود درست نیست اولا چاه مجاز و غیر مجاز باهم فرقی ندارند یکی آینده نگر و باهوش بوده، رفته پروانه بهره برداری گرفته و یکی بیسواد وبی اطلاع و یا مشکلاتی داشته نتوانسته پروانه بگیرد هر دو کشاورز و  همسایه هم هستند زمین و خاک هر دو از کیفیت یکسان برخورداراست حال کسی که پروانه ندارد چاهش پر شود ،صورت مسئله را پاک کردن است والا آب آن زمین هم باید تامین شود چراکه صاحب آن زمین از درآمد آن زندگی خانواده اش را می چرخاند و هم تولید ملی است کشور به تولید آن احتیاج دارد لذا مشکل مدیریتی وجود دارد

پیشنهاد میشود به کلیه چاهها کشاورزی بخصوص چاههایی که دارای اراضی کشاورزی حاصل خیز  و توجیه اقتصادی بالایی دارند به شرط اینکه از فن آوری های نوین آبیاری بهره برداری نمایند پروانه صادر شود .

بدین ترتیب مصرف آب به یک چهارم کاهش پیدا خواهد کرد

دررابطه با بحران آب نکته بسیار مهمی که وجود دارد این است که این بحران بصورت منطقه ای است به عبارت دیگر درهریک از حوضه های آبریز کشور متفاوت است .

عرصه حوضه‌های آبخیز کشور شامل ۶ابرحوضه (بر اساس تقسیمات تمآب، وزارت نیرو) برابر با مساحت کل کشور می‌باشد، که هر یک از این حوضه‌ها خود به حوضه‌های کوچک و تا چندین رده نیز کوچکتر تقسیم می‌شوند. این شش ابر حوضه عبارتند از: ۱- حوضه آبخیز دریای خزر ۲- حوضه آبخیز خلیج فارس و دریای عمان ۳- حوضه آبخیز دریاچه ارومیه، ۴- حوضه آبخیز فلات مرکزی ۵- حوضه آبخیز مرزی شرق ۶- حوضه آبخیز قره‌قوم.

حوضه های آبریز بزرگ به حوضه های آبخیز تقسیم می شوند حوضه آبریز دریاچه ارومیه شامل سیزده حوضه آبخیز است ،نه حوضه آبخیز آن در استان آذربایجان غربی قرارار دارد .

با توجه به نحوه مدیریت و بهره برداری از منابع آب و میزان بارندگی در هر حوضه آبخیز ،وضعیت و شرایط موجود آنها متفاوت است.

میزان مدیریت صحیح هر حوضه با میزان بحران آب آن حوضه ارتباط مستقیم وجود دارد به این معنی که اگر فرماندار شهرستانی حوضه آبخیز آنرا از لحاظ بهره برداری بهینه از منابع آب آن خوب مدیریت کند بحران آب آن حوضه با حوضه های دیگر متفاوت خواهد بود برای مثال دشت نقده و اشنویه و دشت ارومیه که همجوار هم هستند اگر کشاورزان دشت ارومیه (حوضه های آبخیز نازلو چای ،شهر چای و باراندوز چای ) از آبهای زیر زمینی ، بیرویه برداشت نمایند ولی کشاورزان دشت نقده و اشنویه (حوضه آبخیز گادار چای ) از سیستم های نوین آبیاری استفاده و از آبهای زیر زمینی بهره برداری بهینه نمایند قطعا وضعیت دو دشت همجوار از لحاظ بحران آب یکسان نخواهد بودبرای همین است که اکولوژیستها معتقدند باید حوضه های آبخیز  واحد های مدیریت در نظر گرفته شوند .

غیر از موضوع بحران آب که آن هم ناشی از بحران مدیریت در کشور است بنظر بنده اگر مدیران استان از کفایت ،لیاقت و شایستگی لازم برخوردار باشند با منابع داخلی استان و منابع مرکز می توان استان را چنان اداره کرد که نسبت به استانهای دیگر شاخص باشد کما اینکه قسمت اعظم تفاوت استانها از لحاظ توسعه به تفاوت در مدیریت مدیران آنهاست . اگر امروز تصمیم جدی گرفته نشود فردا دیر است                                                 

بحران آب واقعا جدی است اینجانب در سال 1390 برای احداث منزل مسکونی چاهی حفر وبا آن ساختمان را بنا کردم و تا شهریور امسال از آب آن برای آبیاری درختان و شستشوی ماشین استفاده می کردم  ولی اکنون خشک شده است .

تنها راه نجات کشور از بحران آب ، نجات منابع طبیعی کشور است ، منابع طبیعی نجات پیدا نخواهد کرد مگر سازمان متولی منابع طبیعی کشور مستقل شود چه بصورت وزارتخانه و چه بصورت سازمان مستقل وابسته به ریاست جمهوری

مثل ما مانند مثل فردی است که لباسش آتش گرفته ،دادوفریاد میکند ولی خودش برای خاموش کردن آتش هیچ اقدامی نمی کند

منابع:

1-سایت ویکی پدیا

2-سایت دانشگاه شریف

                              

نظرات كاربران :
نام :
ايميل :
متن نظر : * 
 
متن بالا را وارد نماييد* 
 
آخرين اخبار
پر بازديد ترين مطالب
صفحه اصلي | نقشه سايت | تماس با ماتمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به نويد آذربايجان می باشد و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است.
طراحي سايت و بهينه سازي سايت توسط سارگون