جستجو
تاريخ انتشار : 93/10/22 - 12:57
یوسف مداح
یوسف مداح

 

   یوسف مداح آذربایجان ادبیاتیندا عمادالدین نسیمی دن اؤنجه یازیب یارادان شاعیرلر آراسیندا گؤرکملی بیر شاعیردیر کی ورقا و گلشا اثریله علم و ادب دونیاسیندا شهرت قازانیب، گؤزه­ل حیکایه­لر ایله خالق ایچینده یاشاییر. یوسف مداح حاققیندا الده اولان معلومات آز اولورسا دا، بیر نئچه اثری اللرده­دیر. بو اثرلرده اونون یاشاییشی حاققیندا معلومات الده ائتمک مومکوندور. ادیبلر شاعیرین مولوی ایله همدرس اولدوغو و اونونلا ایلگی ده اولدوغونو یازیرلار. آنجاق بیز مداحی مولوی ایله ایلگیلی اولدوغونو اینانیرساق و اونونلا دوستلوغونو دا اینانیریق، آنجاق اونونلا یاشیت اولماسینی شوبهه ایله قارشیلاییریق. چونکی اثرین اؤزوندن آلدیغیمیز معلومات باشقادیر.

   یوسف مداح یارادیجی بیر شاعیردیر و بیر نئچه مثنوی نین یازاری دیر. اونون مهم اثرلری بونلاردیر:

1)     ورقا و گلشا    2) ابلیس داستانی     3) قیز و جهود     4) قاضی و اوغرو

مداحین شاه اثری تانینان ورقا و گلشا مثنویسی دیر. مداح بو اثری 770 قمری ایلینده بیتیرمیشدیر. اؤزو بونا اشاره ائدیر:

یئددی یوز یئتمیش ایلی دور بو دم

کیم بونون تاریخینه ووردوم قدم.

داها سونرا بو اثرین 1700 بیت اولدوغوندا دا دانیشیر:

بین یئددی یوز بیت اولا بو داستان

ایچی دولودور جواهر، لعل – کان.

بو اثر 6 بؤلوندن عبارت اولاراق بوگونه قده­ر 4 الیازما نسخه اله گلمیشدیر. بو الیازمالارین ایکیسی آذربایجاندا علم­لر بیلیم یوردوندا ساخلانیلاراق، ایکی الیازماسی دا تورکیه­ده قالیر. مداحین بو اثرینی ایلک آراشدیرانلار آراسیندا اسماعیل حکمتدن آد گتیرمک لازیمدیر. اسماعیل حکمت، ورقا و گلشا اثرینی اینجه­له­ییب، مداح حاققیندا دا درین و دوزگون معلوماتلار چیخارمیشدیر. بو بیلگین، تورکیه­ده اولان الیازمالار اساسیندا اؤز آراشدیرلارینی ایره­لی سورموش و آذربایجان ادیبلری ده اونا اساسلاناراق آذربایجاندا اولان الیازمالاری اونا آرتیرمیشلار. بوگونه کیمی بو اثر بیر نئچه دؤنه تورکیه و آذربایجاندا چاپ اولوبسا دا، گئنیش صورتده یاییلمامیشدیر. ایراندا بو ساحه­ده بو سطیرلرین یازاری طرفینده ایلک مقاله­لر وئریلمیشدیر[1].

   ورقا و گلشا داستانی چوخلو ملت لر آراسیندا یاییلمیش و آذربایجان آشیق داستانلاری آراسیندا دا اؤزونه یئر آچمیشدیر. کلاسیک ادبیاتیندا علاوه، اوزانلار دا بو داستانی خالق آراسیندا ساز و سؤزله سؤیلنمیش و آذربایجان خاتلقی اوچون تانینمیش و دوغما بیر اثردیر. بو داستان سئوگی و ائپیک اولایلارلا دولو بیر داستاندیر کی یوزایللر بویو خالقین سئوگی و ماراغینی قازانمیشدیر.

   یوسف مداحین باشقا بیر مثنویسی حیکایه اولاراق ابلیس داستانی عنوانیندادیر. بو اثر بلکه ده شاعیرین ایلکین اثری دیر. اونون یازی تاریخی بوندان اوللره گئدیب چاتیر، حتا مولانا زمانیندا یازیلدیغی ادعا اولونور. بیزجه بو عمل اولا بیلمز و مداح بو قده­ر اوزون عمره مالیک دئییلیمیش. ابلیس داستانی اسلام پیغمبری ایله شیطان آراسیندا دانیشیقلار گئدیر. بیر دینی و فلسفی مثنوی اولاراق، مذهبی ماهیت داشییر. بو اثر 200 بیت­لیک بیر مثنوی اولاراق بیر چوخلو روایتلره و حدیثلره آرخالانیر، قرآن آیه­لریندن ده چوخلو بهره آلیر. بو اثرین وزنی فاعلاتن فاعلاتن فاعلن بحرینده اولموشدور کی فارس و عرب ادبیاتیندا چوخ ایشلک بیر وزن تانینیر.

   یوسف مداح عرفان و حکمت یوللاریندا چالیشان و دینی ایناملار بسله­ین درین دوشونجه­لی و صوفی احواللی آذربایجان شاعیری­دیر. بو یولدان تانری ایپیندن آسلانیب، نجات یولونو بو سایاقدا آختاریر:

یا الهی دوغرو یول وارانلارا

رحمت ائیله جنتین وئر اونلارا.

رحمتونله تویلاگیل سن اونلارا

بو بیزیم سؤزوموز دینله ینلره.

بو بیت اؤزو گؤسته­ریر کی شاعیرین دینله­ینلری واریمیش، باشقا بیر سؤزله مریدلر صاحیبی ایدی و اونون سؤزلرینه آرخالانیردیلار. یوسف مداح بو اثرینده مولانا بلخی – مولوییه ارادت گؤسته­ریر و اونا درین حؤرمت بسله­ییر:

گر سلامت لیک دیلرایسن یار

مولانانین ایشیغینی قیل اختیار.

حضرتینه اورگیل دون و گون

اول یقین ایله وئرور علم لدن.

بلکی ده یوسف مداح گنجلیک زامانی مولوی مریدلریندن اولموش و گئت گئده اؤزو مریدلیکدن مراد اولماغا یوکسلمیشدیر. هرحالدا مداح بورادا مولانانی بیر رهبر کیمی بیله­رک، یولدا قالانلاری اونا آرخالانماغی ایسته­ییر و هدفه چاتماق اوچون مولانانی یاردیمچی تانیر:

یوسف مداح اگر یولدا قالا

اول شهین عشقی ایروررور منزله.

مداح مولانا حاققیندا چوخ حؤرمتله یاناشیر و مولانانی شفاعت ائده نلردن تانیتدیریر:

مولانا ایله مصطفی حؤرمتینه

سن دگور حاضرلاری مرادینه.

بو اثر کامیل صورتده ا. ح. آرتایلان طرفیندن 1946جی ایلده استانبولدا چاپ اولموش و داها سونرالار نئچه دؤنه­لر یاییلمیشدیر. ایندی بو اثر تانینمیش بیر اثر کیمی اللرده گزیر.

قیز و جهود مثنویسی یوسف مداحین اثرلری آراسیندا گؤرکملی بیر یئر آلمیشدیر. بو اثر ده 200 بیت­لیک بیر مثنوی اولاراق دینی ماهیت داشییر و اسلام پیغمبری­نین معجزه­لری حاققیندا بحث ائدیر. بو اثر همان ابلیس داستانی وزنینده – یانی فاعلاتن فاعلاتن فاعلن بحرینده اولموش، بورادا دا مولانادان آد چکیر و حؤرمتله اونا یاناشیر:

مولانانین یوزو، سویو، حؤرمتی

یوسف مداح سن توتما قاتی.

ادیبلر و آراشدیریجیلار بو اثری اینجه­له­مه­ده، اونو مولویه مکتبی­نین گؤرکملی اثرلریندن تانییرلار و مداحی مولانانین اصیل مریدلریندن ساییرلار. قیز و جهود مثنویسی ده 1946جی ایلده استانبولدا چاپ اولموشدور.

قاضی و اوغرومثنویسی مداحین ان ده­یرلی اثرلریندن تانینیر. شاعیر بو اثری دینی ایناملار اساسیندا یازیرسا دا، اخلاقی و تعلیمی بیر اثردیر. بورادا شاعیر بیر قیز و اوغرونون آراسیندا گئده­ن دانیشیقلاری اله آلاراق اسلامی حکملر اساسیندا خالقین ارشادینا بیر واسیطه کیمی توخونور. بو اثر 250 بیت­لیک بیر مثنوی اولاراق فاعلاتن فاعلاتن فاعلن وزنینده یازیلمیش، ساده، عینی حالدا اوستون و محکم بیر فورمادان بهره آلمیشدیر.

   بو اثر مولویه مکتبی­نین ده­یرلی اثرلریندن تانینسا دا، یوسف مداحین ان یئتگین اثرلریندن ساییلیر. ادیبلرین دئدیکلرینه اساسلاناراق دئمک اولور کی مداح سلطان­العلما بهاءالدین ولدین شاگردلریندن اولموش و اوشاقلیقدان مولوی سایاغیندا مثنویلر یازماغی اؤزونه پئشه توتموشدور. مولوی ایله مداح آراسیندا درین بیر دوستلوغون اولدوغونو چوخلو ادیبلر یازیرسالار دا، الیمیزده اولان معلومات، تاریخی جهتدن بیزی قانع ائتمیر و بونلارین آراسیندا اوزون بیر آرا گؤروروک. یوخسا مداحین عمرونو چوخ اوزون قبول ائده­ک!

    یوسف مداح چوخ تواضعکار و آلچاق گؤیول بیر شخصیت ایدی و دفعه­لرله اؤز فقیرلیگی و حقیرلیینه اشاره ائدیر:

یوسف مداح بیچاره فقیر

علمی یوخدور لاجرم اولدو حقیر.

بو اشاره تکجه اونون تواضعکارلیغینی گؤسته­ریر. مداح قیز و اوغرو اثرینی بیر صلوات ایله سونا چاتدیریر:

چون تمام اولدو بو آرادا کلام

وئر صلوات مصطفایه والسلام.

   آمما مداحین شاه اثری ورقا و گلشا اثری­دیر. بو مثنوی 1700 بیت­لیک بیر کتابدیر. بو داستان دئدیگیمیز کیمی اوزانلار و آشیقلار طرفیندن ده سؤیلنمیش و یوزایللر بویو خالق آراسیندا سئویلمیشدیر. بو داستان فارس و عرب خالقلاری آراسیندا دا یایغیندیر. آشیقلار سؤیله­ین ورقا و گلشا ایله مداحین داستانی بیر بالاجا فرقلیدیر. بونو آرتیرماق لازیمدیر همین داستان بیر نئچه آذربایجان شاعیری­نین ماراغینی قازانمیشدیر؛ او جمله­دن رکن­الدین مسیحی ده بو اثری نظمه چکمیش و دفعه­لرله ده چاپ اولموشدور. آنجاق یوسف مداحین ورقا ایله گلشا اثری ده چاپ اولموشدور.

   ورقا ایله گلشا داستانی بیر سئوگی داستانی­دیر کی سئوگیلیلر محبتدن علاوه ائپیک اولایلارا دا گیریشیب و قیلینج دا اللرینه آلیرلار. بورادا سئوگییه چاتماق اوچون تکجه محبت، صداقت و صمیمیت بس اولمادیغی اوچون، قهرمانلار اؤزلریندن ایگیدلیک ده گؤسترمه­لی اولورلار. ورقا ایله گلشا ایکی قارداش طایفادان اولاراق سئویب سئویشیرلر. هر ایکی طایفا دا بونلارین ائولنمه­سی و توی توتماسشیلا راضیلاشیرلار. آنجاق توی گونو قونشو طایفالارین بیریسی هجوم گتیریب، اونلارین رئیسی عمرو آدلی بیر کیشی گلشانی گؤروب بیر اوره­ک یوخ، مین اوره­کله عاشیق اولور. آنجاق قیز اؤز سئوگیسینی ایسته­ییر و کؤنول وئردیگی اوغلانا باغلی قالیر. عمرو گلشانی زور ایله آپاریر. ورقا ال قیلینجا آپاریب گلشانی قایتاریر. بو زماندا اؤز طایفالاری­نین ایچیندن بونا قارشی چیخان اولور. همین اثنادا ورقانین آتاسی دونیاسینی ده­ییشیر. ورقا وار – یوخونو الدن وئریر. بو زامان یئنه بیر باشقا طایفانین رئیسی ملک محسن گلشانی گؤره­رک اونا وورولور. گلشایا ائلچی گؤنده­ریر. بوتون طایفا بو توی ایله راضیلاشیر. توی مجلیسی قورولور. آنجاق توی گئجه­سی ملک محسن، ورقا ایله گلشا آراسیندا اولان سئوگیدن خبردار اولور. اؤزوندن کئچه­رک ایکی وورغونو بیر – بیرینه یئتیرمه­یه راضی اولور.

   بو زمان ورقا سفرده ایدی. خبری ائشیدرکن وطنه دؤنور. یولدا حرامیلر اونا حمله گتیریر. ورقا ساواشیر، یارالانیرکن ملک محسن اونا یاردیمچی اولور. ورقا، ملک محسن ایله گلشا آراسیندا اولان تویدان خبردار اولوب، ملک محسنین ایگیدلیک و گذشتینی بیلیب اؤزونو قیراغا چکیر؛ آمما قاییدیش یولوندا اؤزونه اؤلوم آرزیلیر. تانری درگاهیندا بو ایستک اجابت اولونورسا، ورقا اؤلور. گلشا دا بونا طاقت گتیرمه­ییب اؤزونو اؤلدورور.

   بو اوزون مثنوی چوخ اولایلارلا دولو اولدوغو اوچون یورقونلوق گتیرمیر. باشقا یؤندن بو یورقونلوغو پوزان، داستانین فورماسی­دیر. مثنوی تورک ادبیاتیندا تکجه بیر وزنده اولمور، بلکه مثنوی آراسیندا غزللرین کئچیرمه­سی، بو یورقونلوغو آرادان قالدیریر. قهرمانلارین دانیشیقلاری و یا هیجانلارینی غزل فورماسیندا اوخوماق، سبب اولور مثنوی­نین بیر دورومدا اولدوغو پوزولسون و داستان حلاوت و شیرینلیغینی ساخلاسین. بو داستاندا بیر چوخلو غزللر ده واردیر. یوسف مداح بو اثرینده اؤز گوجونو و ادبی وارلیغینی گؤسته­ریر و آذربایجان ادبیاتیندا اؤز آغیر یئرینی ثبوت ائتدیریر.

ورقا ایله گلشا اثری تانری آدیلا بئله باشلاییر:

اي خداوند كريم و كارساز                  

وئريبن گئجه و گوندوز قيش و ياز.

يورودن آي و گونش، اولدوزلاري 

يارادان ائنيش، يوغوش و دوزلري.

عشقي بيرله مست ائده‌ن عاشيقلري

ايرديره‌ن مقصودونا صادقلري.

وئرديگينه چوخ شكر، ياربنا!                

جان فدا اولسون رسولون عشقينه.

گونده بيزدن هر دم رب الانام               

مصطفانين روحينه يوز بين سلام.

اول دورور جمله نبي‌لر سروري            

امتين شادي، يئرين پيغمبري.

 

داستان بئله باشلیر:

بونلارين ايكي رئيسي وار ايدي             

ايكيسي داهي قارينداشلار ايدي.

بيري‌نين آدي هلال نامدار         

اول بيري‌نين آدي همام شهسوار.

قدرت ايله اول همامين بير گئجه            

اوغلو دوغدو، برق اورار آيدين نئجه.

هم هلالين اول گئجه قيزي اولور           

اول داهي بير قامتي گوهر بولور.

ورقا وئرديلر همام اوغلونا آد               

قيز آدي گلشا دئديلر خوش نهاد.

 

بو اثرین ایچینده گلشا دیلیله بیر غزلی ده بیرگه اوخویالیم:

دئدي كيم، اي عاشق پاك اعتقاد   

              بو ايشه اولدون بنه‌ هم‌سن اوستاد.

عشق يولوندا بن مي قيلديم جانه پس        

       چونكي قيلدين جان فدا، اي خوش نهاد.

دؤرو جورونون اليندن زينهار               

                 هيجر زهرينين اليندن داد و داد.

وئرمه‌دي بن عاشيق بيچاره‌يه                

                     وصلينه دويونجا بو دونيا مراد.

اولماديم آرام بير دم دونيادان                

             اولماديم بن غصه‌دن بير لحظه شاد.

داستانین سونو دا بئله اولور کی ورقا و گلشا اؤلومه اوغراییب و سونرا ایکیسینی بیر قبره قویورلار:

اول خلايق جمله‌سي سلطان ايله             

آغلاشيبان جمله‌ ياس توتدو بئله.

جمع اولوبان شاه قاتينا گلديلر               

باش آچيب شاها نصيحت وئرديلر؟

قبريني آچديردي اول ورقه‌نين               

آييتدي، گلشاهي سينينه قول آنين.

اللريني بير ـ بيري‌نين بوينونا                

كئچيردين، قووشدورون، اؤرتون يئنه.

دايه‌لر گلديلر آني توتدولار                  

هر كي، شاه بويوردو آني ائتديلر.

ايكي سينين داهي بئله دونلاري              

قويدولار بير قبر ايچينه بونلاري.

 

 خالق دا اؤز حاجتلرینی بونلارین تربه­سیندن آلیردیلار:

اول ايكي آري وجودون توربه‌سين 

                            خلقه قيليردي روا هرحاجتين.

و نهایت شاعیر اوخوجولاریندان خیردعا ایسته­ییر.

 

قایناقلار:

م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، 6 جلدده، 2 ج، زنجان، 1384، ص653 دن 663.

م. کریمی، برگهایی از ادبیات کلاسیک آذربایجان، هفته نامه امید زنجان، نمره 85، 1374.

اسماعیل حکمت، بؤیوک تورک کلاسیکلری، استانبول، 1985.

آذربایجان کلاسیک ادبیاتی، 20 جلد، ج3، 1991.

علی قافقازیالی، ایران تورک ادبیاتی آنتالوژیسی، 6ج، 2ج، ارزروم، 2002.

 



[1]   م. کریمی، ورقا و گلشا، یئنی یول درگیسی، 1360، سایی 2.

    م. کریمی، یوسف مداح، امید زنجان، سایی 85، 1374.

منبع خبر : دوکتور محمد رضا باغبان کریمی
نظرات كاربران :
نام :
ايميل :
متن نظر : * 
 
متن بالا را وارد نماييد* 
 
آخرين اخبار
پر بازديد ترين مطالب
صفحه اصلي | نقشه سايت | تماس با ماتمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به نويد آذربايجان می باشد و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است.
طراحي سايت و بهينه سازي سايت توسط سارگون